Myśl przypisywana Jean-Paulowi Sartre’owi dobrze oddaje jeden z istotnych fundamentów filozoficznych podejścia Gestalt. W centrum tego sposobu rozumienia człowieka znajduje się bowiem jego zdolność do podejmowania aktywności, dokonywania wyborów oraz wpływania na własne życie. Istotne znaczenie ma nie tylko to, czego człowiek doświadczył, lecz również sposób, w jaki nadaje znaczenie swoim doświadczeniom i jak odpowiada na sytuacje, w których się znajduje.

Sama nazwa „Gestalt” pochodzi z języka niemieckiego i odnosi się do pojęcia całościowej, zorganizowanej postaci. Termin ten dobrze odzwierciedla charakterystyczne dla tego podejścia założenie, że człowieka nie można w pełni zrozumieć poprzez analizowanie pojedynczych objawów czy wyizolowanych problemów. Jednostka postrzegana jest jako całość pozostająca w nieustannej relacji ze swoim środowiskiem, innymi ludźmi, własnym ciałem, emocjami, myślami i aktualną sytuacją życiową. Z tego względu w psychoterapii Gestalt tradycyjnie używa się określenia „klient”, a nie „pacjent”. Ma to podkreślać podmiotowy i partnerski charakter relacji terapeutycznej oraz odejście od modelu, w którym terapeuta występuje przede wszystkim jako ekspert diagnozujący i „leczący” osobę.

Źródła i rozwój psychoterapii Gestalt

Psychoterapia Gestalt należy do nurtów humanistyczno-egzystencjalnych, w których szczególne znaczenie przypisuje się podmiotowości człowieka, jego zdolności do dokonywania wyborów, potencjałowi rozwojowemu oraz jakości relacji z innymi ludźmi.

Podejście Gestalt kształtowało się w XX wieku, a jego rozwój wiąże się przede wszystkim z pracą Fritza Perlsa, Laury Perls oraz Paula Goodmana. Na powstanie tego nurtu wpłynęło wiele tradycji filozoficznych i psychologicznych. Szczególnie istotne były założenia psychologii postaci, teoria pola Kurta Lewina, fenomenologia oraz filozofia egzystencjalna. W rozwoju podejścia obecne były również inspiracje psychoanalizą, holizmem, filozofią Wschodu oraz psychodramą.

Fritz Perls posiadał wykształcenie psychoanalityczne, dlatego w początkowym okresie rozwoju jego koncepcji widoczne były wpływy psychoanalizy. Gestalt zachował między innymi zainteresowanie znaczeniem wcześniejszych doświadczeń dla funkcjonowania człowieka oraz przekonanie, że zachowania mogą pełnić określone, nie zawsze w pełni uświadamiane funkcje. Jednocześnie rozwój psychoterapii Gestalt stanowił w wielu aspektach odejście od klasycznego modelu psychoanalitycznego i przesunięcie akcentu z interpretowania przeszłości na bezpośrednie doświadczenie człowieka oraz jego aktualny sposób funkcjonowania.

Charakterystyczne elementy psychoterapii Gestalt

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów psychoterapii Gestalt jest koncentracja na aktualnym doświadczeniu człowieka, określanym często jako perspektywa „tu i teraz”. Nie oznacza to jednak pomijania przeszłości. Doświadczenia wcześniejsze są uwzględniane przede wszystkim wtedy, gdy ujawniają się w aktualnym sposobie przeżywania, myślenia, działania lub nawiązywania relacji.

Szczególne znaczenie ma relacja terapeutyczna.

Spotkanie terapeutyczne rozumiane jest jako przestrzeń rzeczywistego kontaktu dwóch osób, w której terapeuta nie pozostaje wyłącznie obserwatorem czy ekspertem, lecz uczestniczy w relacji w sposób autentyczny i uważny. Klient jest zapraszany do aktywnego uczestniczenia w procesie terapii i wspólnego badania własnego doświadczenia.

Drugim ważnym elementem jest perspektywa fenomenologiczna.

Terapeuta stara się możliwie powstrzymywać od przedwczesnego interpretowania doświadczeń klienta i zamiast tego kieruje uwagę na to, co aktualnie jest przez niego przeżywane. Znaczenie mają konkretne doświadczenia: emocje, odczucia cielesne, myśli, sposób mówienia, zachowanie oraz jakość kontaktu pojawiająca się w relacji terapeutycznej. Takie podejście pozwala ograniczać ryzyko sprowadzania człowieka do gotowej diagnozy, etykiety czy z góry przyjętej interpretacji. Punktem wyjścia staje się natomiast jego indywidualne doświadczenie i sposób nadawania znaczenia temu, co dzieje się w jego życiu. Metody pracy w psychoterapii Gestalt

Jednym z podstawowych celów psychoterapii Gestalt jest rozwijanie świadomości własnego funkcjonowania. Chodzi o lepsze rozpoznawanie tego, co człowiek przeżywa, czego potrzebuje, w jaki sposób nawiązuje kontakt z innymi oraz jakie sposoby reagowania powtarza w różnych sytuacjach. Wzrost świadomości może zwiększać możliwość dokonywania wyboru. Człowiek zaczyna dostrzegać, że część jego reakcji może mieć charakter automatyczny i wynikać z utrwalonych sposobów funkcjonowania. Rozpoznanie tych mechanizmów może otwierać przestrzeń dla poszukiwania innych, bardziej elastycznych sposobów odpowiadania na własne potrzeby i wymagania otoczenia.

Istotną metodą pracy jest dialog fenomenologiczny. Jego podstawą jest możliwie dokładne przyglądanie się doświadczeniu klienta bez przedwczesnego narzucania mu interpretacji. Terapeuta kieruje uwagę na to, co dzieje się w danym momencie: jakie emocje pojawiają się u klienta, co dzieje się w jego ciele, jakie myśli mu towarzyszą, jak mówi o określonych wydarzeniach oraz co zachodzi w relacji terapeutycznej.

Ważnym elementem jest również autentyczność kontaktu. Spotkanie terapeutyczne staje się przestrzenią, w której klient może doświadczać siebie w relacji z drugą osobą, a następnie wspólnie z terapeutą badać znaczenie tego doświadczenia.

Gestalt wykorzystuje również specyficzne sposoby pracy ze snami. Sen nie jest traktowany wyłącznie jako materiał wymagający interpretacji, lecz może stać się punktem wyjścia do bezpośredniego badania doświadczenia oraz znaczeń, które klient nadaje poszczególnym jego elementom. Wspólnym celem tych metod jest poszerzanie świadomości i zwiększanie zdolności człowieka do dokonywania wyborów. W tym ujęciu terapia nie polega jedynie na eliminowaniu objawów, ale również na odkrywaniu własnych sposobów funkcjonowania i możliwości ich modyfikowania. Można powiedzieć, że psychoterapia Gestalt pomaga człowiekowi przejść od funkcjonowania opartego na nieuświadamianych i sztywnych schematach ku większej elastyczności, świadomości oraz odpowiedzialności za własne wybory. Nie chodzi przy tym o całkowite odrzucenie dotychczasowych sposobów radzenia sobie, lecz o uzyskanie większej swobody w wyborze tego, co w danej sytuacji rzeczywiście służy człowiekowi.

Dla kogo psychoterapia Gestalt?

Psychoterapia Gestalt może być wykorzystywana w pracy z osobami doświadczającymi różnorodnych trudności emocjonalnych, relacyjnych i psychosomatycznych. Szczególnie istotna może być dla osób, które chcą lepiej rozumieć własne doświadczenia, emocje, potrzeby oraz sposoby funkcjonowania w relacjach. Podejście to znajduje zastosowanie między innymi w pracy z osobami doświadczającymi objawów lękowych, obniżonego nastroju, trudności interpersonalnych czy problemów związanych z kontaktem z własnym ciałem i emocjami. Może być również pomocne w przypadku osób, które mają trudność z wyrażaniem własnych potrzeb, stawianiem granic, podejmowaniem decyzji lub nadmiernie dostosowują swoje funkcjonowanie do oczekiwań otoczenia. Jednocześnie możliwość zastosowania psychoterapii Gestalt powinna być każdorazowo rozpatrywana indywidualnie. W przypadku poważnych zaburzeń psychicznych, uzależnień, zaburzeń osobowości czy doświadczeń psychotycznych konieczna może być modyfikacja sposobu prowadzenia terapii oraz uwzględnienie innych form leczenia. W niektórych sytuacjach, szczególnie w przypadku zaburzeń psychotycznych, istotnym elementem postępowania klinicznego pozostaje leczenie psychiatryczne, w tym farmakoterapia, odpowiednio do obrazu klinicznego. Dlatego też pytanie o to, czy psychoterapia Gestalt jest odpowiednia dla konkretnej osoby, powinno być rozpatrywane nie tylko z perspektywy samego nurtu terapeutycznego, ale przede wszystkim w odniesieniu do diagnozy, aktualnego stanu psychicznego, potrzeb klienta, jego zasobów oraz celów terapii.

Istota podejścia Gestalt

W centrum psychoterapii Gestalt znajduje się człowiek jako osoba pozostająca w nieustannym procesie kontaktu ze sobą, innymi ludźmi i środowiskiem. Szczególne znaczenie mają świadomość, doświadczenie, odpowiedzialność, możliwość wyboru oraz autentyczny kontakt. Rozwój nie jest tutaj rozumiany jako osiąganie z góry określonego ideału człowieka. Bardziej chodzi o możliwość pełniejszego rozpoznawania siebie, swoich potrzeb i sposobów funkcjonowania oraz o uzyskanie większej swobody w podejmowaniu decyzji. W tym sensie psychoterapia Gestalt może być rozumiana jako proces stopniowego odzyskiwania kontaktu z własnym doświadczeniem. Człowiek nie tylko poznaje swoje dotychczasowe sposoby reagowania, ale może również eksperymentować z nowymi formami kontaktu, działania i wyrażania siebie.

Dobrze oddaje to jedna z najbardziej znanych myśli Fritza Perlsa:

„Bądź taki, jaki jesteś, a wtedy zobaczysz, kim jesteś i jak jesteś. Pozwól sobie przez chwilę zrobić to, na co masz ochotę, i odkryj, co rzeczywiście robisz. Czuj własne uczucia. Wypowiadaj własne słowa. Myśl własne myśli. Bądź sobą. Odkrywaj siebie i rozwijaj się poprzez własne doświadczenie.”

W tym ujęciu terapia Gestalt staje się przede wszystkim procesem odkrywania i pogłębiania świadomości siebie poprzez rzeczywiste doświadczenie. Zmiana pojawia się nie tyle w wyniku narzucania człowiekowi określonego sposobu funkcjonowania, ile poprzez lepsze rozpoznanie tego, kim jest, czego potrzebuje i w jaki sposób pozostaje w kontakcie ze światem.

Kontakt